از سوى ديگر حتى اگر از روى جدل بپذيريم كه مصريان پس از بيرون راندن هيكسوسيان ، هر چند اسرائيليان را براى ساختن كاخ ، معبد ، مقبره ، شهر و . . . به كار مىگرفتند ، اما با آنان برخوردى درست و انسانى داشته‌اند ؛ و هم بدانان مزد مىپرداختند و هم اجازه مىداده‌اند تا در روزهاى تعطيل رسمى يعنى دهم ، بيستم و سىام هر ماه خستگى بگيرند ؛ و نيز روا مىداشته‌اند تا در عيدهاى ويژهء خدايان كه گاه چندين روز پياپى بوده است ، دست از كار بكشند و آيين دين خود را به جاى آورند ، « 1 » چنان كه برخى از آنان به بهانه‌هاى ديگرى چون بيمارى ، به جاى آوردن آيين قربانى و . . . نيز دست از كار مىكشيده‌اند ، گاه نيز اگر چه اندك ، بيمارى زن يا فرزند نيز مىتوانست بهانه‌اى باشد براى دست از كار كشيدن . « 2 » از اين جاست كه مىبينيم برخى از فرعون‌ها از اين كه به كارگران خويش مهربانى و بخشندگى كرده‌اند ، به خود مىباليده‌اند ، براى نمونه دست مزد كارگران « ستى » اول - چنان كه خودش گفته ، اينها بوده است : « هر روز چهار رطل ( - 10 كيلوگرم ) نان ، دو دسته سبزيجات ، ميوه‌جات و تكه‌اى گوشت بريان ، و هر ماه دو بار جامه‌اى كتان و تميز » . « 3 » و اگر اين سخن « ستى » اول ، راست باشد ، زندگى كارگران در روزگار او ، هم‌سنگ بوده است با زندگى كارگران در پيشرفته‌ترين كشورهاى امروزى . حال اگر با پيش چشم داشتن آنچه گفته شد ، اين را نيز به ياد داشته باشيم كه « ستى » اول يا پسرش « رامسس » دوم ، همان كسانى هستند كه به روايت تورات براى ساختن شهرهاى « فيتوم » و « رامسس » ، اسرائيليان را به بيگارى گرفتند ، آشكار خواهد شد كه تورات تا چه اندازه وارونه‌گويى و گزافه‌پردازى كرده است . از اينها گذشته در خود تورات بنى اسرائيل نيز نشانه‌هايى از خوش‌رفتارى فرعونان با كارگران بنى اسرائيل وجود دارد ، چنان كه در سفر خروج مىبينيم كه هنوز بيش از يك ماه و نيم از بيرون آمدن اسرائيليان از مصر نمىگذرد كه شورى و شكوه به موسى مىبرند از اين كه زندگى آسوده‌اى را كه در مصر داشتند ، از آنان باز گرفته و در بيابان به گرسنگى دچارشان

--> - ( سورهء قصص ، آيهء 4 ) . ( 1 ) . J . Cerny , Egypt from the Death of Ramesses III , to the End of the Twenty First Dynasty , Cambridge , 1965 , p . 18 . ( 2 ) . ارمان رانكه ، مصر و الحياة المصرية « فى العصور القديمة ، ترجمهء عبد المنعم ابو بكر ، قاهره ، 1953 م ، 124 . ( 3 ) . J . H . Breasted , Ancient Records of Egypt , Vol . IV , Chicago , 1907 , p . 414 .